Kiedy powstała Kcynia?

Najstarsze ślady osadnictwa znaleziono w obrębie dzisiejszego miasta z lat 4500 p.n.e. - 1800 p.n.e.

Udokumentowane przez wykopaliska ślady ciągłego osadnictwa w Kcyni i okolicy sięgają IV i III tysiąclecia p.n.e. Natomiast pojawienie się koczowniczych grup ludzkich na naszym terenie można śmiało datować na 8000 lat p.n.e. O tym, że z dawien dawna w naszej okolicy zamieszkiwali ludzie, dowodzi choćby fakt odkrycia w miejscowości Iwno koło Kcyni pozostałości lokalnej kultury zwanej od miejsca odkrycia w fachowym piśmiennictwie archeologicznym - iwieńską, a będącą odmianą kultury unietyckiej. Podczas prac ziemnych przy ul. Sądowej nieopodal centrum naszego miasta znaleziono prawie kompletną urnę popiołową. Wiek znaleziska określono na 2500 lat.

Na pytanie, kiedy dokładnie powstało miasto, nie można jednoznacznie odpowiedzieć. Za oficjalną datę narodzin miasta przyjmuje się 29 czerwca 1262 roku, kiedy to książę Bolesław Pobożny nadał rycerzom Rynerowi i Janowi miasto swoje Kcynia do lokowania na prawie niemieckim.

W dokumencie lokacyjnym opublikowanym drukiem przez hrabiego Raczyńskiego w Kodeksie Dyplomatycznym Wielkopolski w 1878 r. czytamy: Przekonani o wierności znanych nam ludzi Rynera i Jana dajemy im miasto nasze, aby je na prawie niemieckim lokowali. Słowo "miasto", a nie wieś, napisane jest wyraźnie po łacinie.

Tadeusz Pietrykowski w swej pozycji "Z przeszłości Kcyni" pisze: "Kiedy Kcynia jako osada powstała, nie wiadomo i dziś stwierdzić trudno. Pewnem jest atoli, że Kcynia jako miasto na prawie niemieckim istnieje od roku 1262, jak wynika z różnych dokumentów." Przedtem Kcynia była prawdopodobnie miasteczkiem na prawie polskim. Możliwe także jest, że Kcynia była przedtem wioską, bo Długosz pisze, wspominając o umowie w Kcyni, że zjechano na wzajemną umowę do wsi Kcyny roku 1256. Kościół poklasztorny www.kcyniaklasztor.net z figurkami. Jeszcze przed rokiem 1262 w Kcyni Władysław Herman (1081-1102) miał wybudować kościół św. Idziemu (rok 1086) poświęcony.

Potwierdzają to również inne źródła. Pewnym jest, że książę Władysław Herman nie fundowałby kościoła w jakiejś osadzie rybaków i drwali o podrzędnym znaczeniu. Nawet, biorąc pod uwagę ówczesne sposoby komunikacji społecznej, nie wiedziałby o jej istnieniu. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego - Roman Gródecki, Stanisław Zachorowski i Jan Dąbrowski - piszą w Dziejach Polski średniowiecznej o zawarciu 30 listopada 1223 roku pokoju w Kcyni pomiędzy wojującymi ze sobą książętami: Odonicem i Władysławem Laskonogim.

Skąd pochodzi nazwa miasta?

Dlaczego nasze miasto nazywa się Kcynia, nie można odpowiedzieć jednoznacznie. Różne krążą wersje - pisze Tadeusz Pietrykowski w "Z przeszłości Kcyni". Jedni twierdzą, że nazwa ta pochodzi od słowa "koftfica". Miały być tutaj dawniej wody i moczary, w których przy zakładaniu osady znaleziono kotwice. Jeszcze dzisiaj (1928 r.) okolica Kcyni, a zwłaszcza północna, za Grabowem położona (tzw. Bielawy) w czasie roztopów pełna jest wody. Dawniej, jak opowiadają starzy kcynianie, przez te łąki, z powodu bagien, trudno było się przedostać. Gdy bydło na łąkach wypasano, niemal codziennie topiła się tam krowa. Dzikie gęsi gnieździły się w pobliżu. Także między starym cmentarzem a dzisiejszą gazownią była dawniej woda. Także niedaleko miejsca, gdzie dziś znajduje się dworzec kolejowy, istniały dawniej moczary.

Inne podanie głosi, że w osadzie Kcynia zwanej za czasów, gdy w okolicach tutejszych zaprowadzano chrześcijaństwo, gromadzono lud okoliczny, mający być ochrzczony, i że więc od słowa "krzest", "chrzest", "chrzcić" ma się wywodzić nazwa Kcynia.

W ostatnim zaś czasie ks. Stanisław Kozierowski (1925 r.) ogłosił pracę o pierwotnym osiedleniu ziemi gnieźnieńskiej wraz z Pałukami, w której znajdujemy ciekawe szczegóły co do nazwy Pałuk i miejscowości leżących na Pałukach, a także Kcyni.

O ile chodzi o nazwę "Kcynia", Kozierowski zalicza ją do nazw po części nie wyjaśnionych, a pochodzących z bardzo dawnych czasów. O Kcyni samej pisze: Kcynia, dziś miasto, a niegdyś stary gród z r. 1262 Kcina, ma odpowiednik w guberni Kałuskiej (...) W pobliżu Kcyni mamy nazwy osad przypominające nazwy na Białorusi, jak Pińsko. Z tego powodu pisze ks Kozierowski: Gdy uwzględnimy jeszcze wielkopolskie nazwy: Wełnę, Kopyl, Kynię, Pratwę i ich niemal równobrzmiące odpowiedniki ruskie, musimy przyjąć jakiś dawny związek szczepowy.

Na podstawie Kodeksu Wielkopolskiego według pracy H. Wutte'go nazywała się Kcynia (Kręcenia) 1262 Kcyna, 1266 Kczina, 1277 Kcyn, 1420 Kcynia, 1458 Kczynya, 1840 Kczynija, Cczina dalej opidum Kczinensis lub Cczinensis. Niemcy przekształcili nazwę Kcynia na "Exin". Tyle Pietrykowski.

Z kolei Alojzy Szudrowicz w książce "Kcynia. Szkice z dziejów miasta i okolic", dodaje: (...) jedna z hipotez mówi o topograficznym przeniesieniu nazwy rzeczki, strumienia zwanego Kcynką, inna znowu sugeruje dzierżawcze pochodzenie nazwy od osoby "Kret". Nazwisko to pierotnie w dopełniaczu powinno brzmieć "Krta", a jeśli dodamy sufiks nazwy miejscowej "ynia" otrzymamy "Krtynia". W wyniku rozwoju fonetycznego nazwa ta mogłaby ulegać kolejnym zmianom, mielibyśmy więc Krtynię, Krztynię, Krzcynię i w końcu Kcynię.

Ostatnio S. Rospond jako hipotezę przedstawia pochodzenie nazwy od "Kca", która w języku staropolskim oznacza szopę z desek. Stąd można przypuszczać, iż nazwa pochodzi od grodu zbudowanego z drewna.

Natomiast historyk-amator Andrzej Stempniewski wywodzi pochodzenie nazwy Kcynia od staropolskiego "Krca" - trzcina. Jest to też prawdopodobne, ponieważ sporo trzciny pod Kcynią, a nawet w granicach administracyjnych miasta rośnie.

  KALENDARIUM

1086 - Książę Władysław Herman buduje kościół pw. św. Idziego
1223 - Książę Władysław Laskonogi zawiera układ z księciem Władysławem Odonicem
1256 - Bolesław Pobożny i Przemysław I, książęta wielkopolscy, zawierają układ ze Świętopełkiem
1262 - Książę Bolesław Pobożny nadaje Kcyni prawa miejskie
1440 - Król Władysław III (Warneńczyk) oddaje Kcynię, miasto królewskie, w zastaw Wojciechowi Słupskiemu za 500 grzywien
1441 - Miasto niszczy wielki pożar
1458 - Kcynia zostaje zobowiązana do wystawienia na wojnę trzynastoletnią 6 pieszych żołnierzy
1552 - Zygmunt August, po pożarze, zwalnia miasto na 8 lat od płacenia podatków
XVI-XVIII - Miasto w Rzeczypospolitej szlacheckiej jest siedzibą powiatu kcyńskiego (województwo kaliskie)
1594 - Król Zygminut III Waza gości w Kcyni
1612 - Sprowadzenie zakonu karmelitów przez arcybiskupa Wojciecha Baranowskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego
1631 - Ze środków kapituły gnieźnieńskiej wybudowano kościół farny
1632 - Dokument wydany przez króla Władysława IV uprawnia miasto do pobierania cła
1641 - Cech szewski otrzymuje przywilej od króla Władysława IV
1656 - Wojska Stefana Czarneckiego staczają bitwę (ze Szwedami) pod Kcynią
1683 - Król Jan III Sobieski potwierdza przywileje nadane miastu
1709 - Morowe powietrze dziesiątkuje mieszkańców Kcyni
1731 - Król August II Mocny wydaje przywilej na jarmark w dniu św. Agnieszki
1770 - Bitwa konfederatów barskich z Rosjanami
1773 - Miasto zostaje przyłączone do Prus
1775 - Pożar niszczy większą część miejskiej zabudowy
1776 - Wprowadzenie pruskiej poczty
1780 - Rozpoczęcie budowy kościoła ewangelickiego
1783 - Kcynia liczy 703 mieszkańców: 374 katolików, 1784 Żydów, 155 ewangelików
1787 - Ukończenie budowy kościoła i klasztoru karmelitów
1807-15 Miasto wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego
1834 - Władze pruskie rozwiązują zakon karmelitów (dobra przekazane parafii)
1837 - Kcynia liczy 2074 mieszkańców: 1048 katolików, 717 Żydów, 309 ewangelików
1848 - Kosynierzy, na kcyńskim Rynku, staczają bój z wojskami pruskimi ( grób na starym cmentarzu)
1863-64 - Ochotnicy z Kcyni biorą udział w Powstaniu Styczniowym
1865 - Otwarcie Seminarium Nauczycielskiego
1866 - Cholera dziesiątkuje mieszkańców Kcyni
1867 - Budowa budynku poczty
1880 - Zbudowano gmach Sądu Grodzkiego
1888 - Otwarcie linii kolejowej Gniezno-Nakło
1893 - Powołanie Ochotniczej Straży Pożarnej, budowa cegielni
1904 - Powstaje chór Moniuszko
1906 - Miasto otrzymuje gazownię
1906/7 - Strajk szkolny kcyńskich dzieci przeciwko wprowadzeniu języka niemieckiego do nauki religii
1907 - Powstaje Towarzystwo Gimnastyczne Sokół
1908 - Otwarcie linii kolejowej Bydgoszcz-Poznań
1910 - Powstaje Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży
1913 - Ukończenie budowy dworca kolejowego
1914-18 - I wojna światowa
1915 - Oddanie do użytku wodociągów miejskich
1918/1919 - Kcynia, w noc sylwestrową, zostaje wyzwolona z niewoli pruskiej - Powstanie Wielkopolskie
1920 - Kcynia zostaje definitywnie przywrócona Polsce (14 czerwca)
1928 - T. Pietrykowski wydaje monografię Z przeszłości Kcyni
1931 - W mieście jest 485 bezrobotnych (kryzys ekonomiczny)
1932 - Załozono Chór Echo
1938 - Kcynia liczy 4554 mieszkańców: 4159 Polaków, 327 Niemców i 68 Żydów
1939-45 Okupacja hitlerowska
1945 - Wyzwolenie Kcyni przez Armię Czerwoną (21/22 styczeń), utworzenie Państwowego Gimnazjum i Liceum
1950 - Aresztowanie członków tajnej organizacji antystalinowskiej Powrót
1956 - Klara Prillowa zakłada Zespół Ludowy Pałuki
1962 - Obchody 700-lecia nadania praw miejskich Kcyni
1973 - Kcynia siedzibą władz miasta i gminy, powstanie klubu spotrowego MLKS Orzeł Kcynia
1977 - Powołanie Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury w Kcyni
1978 - Powstanie Kcyńskiego Towarzystwa Kulturalnego
1980 - W szkołach i zakładach pracy powstają koła NSZZ Solidarność
1981 - Wprowadzenie stanu wojennego ( 13 grudnia)
1989 - Ustanowienie Honorowego Obywatelstwa Miasta
1990 - Nastepuje podział na dwie parafie, druga powstaje przy kościele poklasztornym
1993 - Wydanie monografii Dzieje Kcyni i okolic - autor: Alojzy Szudrowicz
1994 - Przeprowadzenie wyborów samorządowych: Przewodniczącym Rady został Jan Adamski, Burmistrzem został Stefan Świtalski
1995 - Uroczystości związane z 50-leciem Gminnej Spółdzielni SCH w Kcyni oraz 50-leciem Liceum Ogólnokształcącego w Kcyni
1996 - Nadanie nazwy - Słoneczna - ulicy w mieście oraz zmiana nazwy ulicy z L. Waryńskiego na Cmentarną
1997 - Utworzenie związku międzygminnego
1998 - Wybory samorządowe: Przewodniczącym Rady został S. Rakowski, Burmistrzem - mgr inż. Tomasz Szczepaniak
1999 - Utworzenie Sołectwa Dobieszewko, nadanie Szkole Podstawowej w Kcyni imienia Jana Czochralskiego, nadanie dwóm ulicom nazw: Kwiatowa i Łąkowa
2000 - Realizacja budowy budynku komunalnego 16-rodzinnego ( przy ulicy Młyńskiej)
2001 - Ustalenie herbu, flagi i pieczęci gminy Kcynia, utworzenie Gminnego Zespołu Oświaty, nadanie szkole Podstawowej w Sipiorach imienia Pamięci Obrońców Niepodległości, nadanie Miejsko-Gminnemu Ośrodkowi Kultury imienia Klary Prillowej
2002 - Wybory samorządowe: Przewodniczącym Rady zostaje Ryszard Hanioszyn, Burmistrzem - mgr inż. Tomasz Szczepaniak
2003 - Sesja popularno-naukowa pt. Młodzieżowe sympozjum z okazji 50 rocznicy śmierci prof. Jana Czochralskiego, nadanie honorowego obywatelstwa prof. dr hab. A. Pajączkowskiej oraz prof. dr hab. Z. Jacynie-Onyszkiewiczowi
2004 - Uroczyste obchody 85 rocznicy Powstania Wielkopolskiego - odsłonięcie na Rynku pomnika, nadanie Szkole Podstawowej w Dobieszewie imienia Błogosławionej Marii Karłowskiej
2005 - Oddanie do użytku Kompleksu Sportowo-Rehabilitacyjnego oraz Oczyszczalni Ścieków, wydanie monografii Pozdrowienia z Kcyni autorstwa A. Szudrowicza i Z. Zwierzykowskiego
2006 - Obchody 50-lecia istnienia Zespołu Regionalnego Pałuki - zespół odznaczony medalem Oskara Kolberga, utworzenie nowych szkół ponadgimnazjalnych: Technikum Ekonomicznego, Technikum Informatycznego i Policealnego Studium zawodowego o profilu ekonomicznym
2007 - Otwarcie Punktu Ratownictwa Medycznego ( 1 lipiec), otwarcie sali gimnastycznej przy Szkole Podstawowej im. J. Czochralskiego ( 7 grudnia); rozpoczęto budowę wielorodzinnego budynku socjalnego przy ul. Młyńskiej
2008 - marzec - zakończenie budowy czterech kolejnych placów zabaw - Turzyn, Szczepcie, Górki Zagajne i Dobieszewo - dofinansowanych z funduszy unijnych; wrzesień - wykonanie i odsłonięcie w Kcyni repliki "Bogurodzicy";  październik - 70-lecie istnienia Zakładu Poprawczego w Kcyni; 6 grudnia wyemitowano dukaty lokalne - 4 Kcynie (mosiężne) oraz 40 Kcyń (srebrne); grudzień - Kcynia ma swój hejnał
2009 - 3 lutego - 90. Rocznica Powstania Wielkopolskiego 1918/1919;  marzec - zakończenie budowy budynku socjalnego przy ul. Młyńskiej; 1 maja - emisja pierwszego  w Polsce banknotu miejskiego "10 Eurokcyń" i występ zespołu PIN; czerwiec - październik  -przebudowa rynku w mieście; sierpień - Piknik Rodzinny z Mezo oraz STRONG MAN w Kcyni; wrzesień - KKS Lech Poznań i raperzy Mezo, Doniu i Lber w Chwaliszewie; październik - występ muzyka Janusza Laskowskiego;  październik - rozpoczęcia budowy kolejnych etapów sieci kanalizacji sanitarnej w mieście Kcynia; listopad - 40. lecie Orkiestry Dętej w Kcyni; grudzień - zakończenie budowy boiska w ramach progamu "Moje boisko - Orlik 2012"; grudzień - Międzynarodowe Mistrzostwa Polski Seniorów i Juniorów Dryland w Dębogórze